ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. )

Μόσχος Γ. Πολυσίου, Χημικός, Καθηγητής Χημείας, Εργαστήριο Γενικής Χημείας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

1. Η χημική σύσταση των στιγμάτων του κρόκου

Τα αποξηραμένα κόκκινα στίγματα του άνθους του φυτού κρόκος (Crocus sativus L.) έχουν φαρμακευτικές και αρτυματικές ιδιότητες καθώς και με μεγάλη χρωστική ικανότητα και για αυτά γίνεται η καλλιέργεια του κρόκου,, .

Τα στίγματα του κρόκου περιέχουν σημαντικές ποσότητες χρωστικών, οι οποίες καλούνται κροκίνες και είναι ασυνήθιστα υδατοδιαλυτά καροτενοειδή, τα οποία είναι γλυκοζίτες της κροκετίνης Το βασικό συστατικό είναι ο διγεντιοβιοζυλεστέρας της κροκετίνης. Επιπλέον, απαντώνται και άλλοι γλυκοζίτες της κροκετίνης, και άλλα καροτενοειδή.

Η ελαφριά πικάντικη γεύση των στιγμάτων του κρόκου προέρχεται από την πικροκροκίνη, η οποία είναι ένα γλυκοζίτης της σαφρανάλης.

Η σαφρανάλη, είναι μια μονοτερπενική αλδεΰδη η οποία πιστεύεται ότι σχηματίζεται, κατά τη διάρκεια της ξηράνσεως των στιγμάτων, από την πικροκροκίνη με ενζυματική ή όξινη υδρόλυση και αποτελεί το κύριο συστατικό του αιθέριου ελαίου στο οποίο οφείλεται το χαρακτηριστικό άρωμα του κρόκου. Επιπλέον, στο αιθέριο έλαιο του κρόκου απαντώνται η ιζοφορόνη, από ένα ισομερές της σαφρανάλης και της ιζοφορόνης καθώς και άλλα τερπενοειδή,.

Τα στίγματα του κρόκου εκτός από τις κροκίνες την πικροκροκίνη και τη σαφρανάλη πιθανώς να περιέχουν και άλλα καροτενοειδή όπως α-, β- και γ-καροτένιο, ζεαξανθίνη, και λυκοπένιο καθώς και λιπαρές ουσίες σε πολύ μικρό ποσοστό.

2. Βιολογική δράση συστατικών των στιγμάτων του κρόκου

  • 2.1. Τα ρετινοειδή και τα καροτενοειδή στην πρόληψη και τη θεραπεία του καρκίνου
  • Επιδημιολογικές μελέτες από διάφορους ερευνητές έδειξαν ότι οι διαιτητικές συνήθειες παίζουν σημαντικό ρόλο στην πρόληψη του καρκίνου ,,,. Η βιταμίνη Α και τα ρετινοειδή παράγωγά της, αν και υπάρχουν σε μικρές ποσότητες, στα φυσικά συστατικά της διατροφής μας, παρουσιάζουν μια ξεκάθαρη αντικαρκινική δράση. Σε πληθυσμούς όπου η βιταμίνη Α βρίσκεται κάτω από τα κοινώς αποδεκτά όρια (0,2μg/g στο αίμα και 4μg/g στο ήπαρ) η συχνότητα του καρκίνου είναι αυξημένη. Τα πειράματα με ινδοχοιρίδια έδειξαν ότι η προσθήκη της βιταμίνης Α στη διατροφή τους περιορίζει δραστικά τον καρκίνο του οισοφάγου του πνεύμονος και του δέρματος.

    Ο μηχανισμός δράσεως της βιταμίνης Α ως αντικαρκινικής ενώσεως γίνεται με δύο τρόπους. Ο ένας αφορά τη συμμετοχή της βιταμίνης αυτής στη δομή της κυτταρικής μεμβράνης γι' αυτό και παρουσιάζεται ως ισχυρός ανταγωνιστής των καρκινογόνων ουσιών, που προκαλούν την επιθηλιακή μεταπλασία. Ο άλλος τρόπος, πιο σημαντικός είναι ο γνωστός αντιοξειδωτικός της ρόλος, που προλαμβάνει τον μεταβολισμό καρκινογόνων ενώσεων όπως το α-βενζοπυρένιο προς τα υδροξυλιωμένα δραστικά παράγωγά τους .

    Σχήμα 1. Δομές συστατικών των στιγμάτων του κρόκου.

    Με δεδομένη την έμμεση αντικαρκινική δράση της βιταμίνης Α παρασκευάστηκαν τα τελευταία χρόνια πάρα πολλά παράγωγα ρετινοειδών. Ο βασικός κορμός των ρετινοειδών αποτελείται από μια κυκλοεξενική ακραία ομάδα, μια ενδιάμεση αλυσίδα πολυενίου και μια άλλη πολική ακραία ομάδα.

    Mεταβάλλοντας λοιπόν τη δομή και τους υποκαταστάτες σε οποιοδήποτε από τα τρία αυτά τμήματα του μορίου μπορεί να επιτευχθεί ένας μεγάλος αριθμός παραγώγων της βιταμίνης Α. Τα περισσότερα από τα 2.000 παράγωγα που παρασκευάσθηκαν δοκιμάσθηκαν και βιολογικά για τις θεραπευτικές τους ιδιότητες. Μόνο το all-trans και το 13-cis ρετινοϊκό οξύ παρουσίασαν ενδιαφέρον γιατί είχαν μικρότερη τοξικότητα από τη βιταμίνη Α.

    Το μεγάλο πρόβλημα της βιταμίνης Α και των παραγώγων της, όταν χρησιμοποιούνται σε μεγάλες δόσεις είναι η τοξικότητα τους. Ως λιπόφιλες ενώσεις συσσωρεύονται κυρίως στο ήπαρ και προκαλούν παρενέργειες όπως ανορεξία, εμετό, ξήρανση του δέρματος, αναφυλαξία, αύξηση ενδοκρανιακής πιέσεως, φλεγμονές στον οισοφάγο, απώλεια μαλλιών, δυσπλασία οστών και φυσικά βλάβες στο ήπαρ,.

    Το all-trans και το 13-cis ρετινοϊκό οξύ, συνθετικά παράγωγα της βιταμίνης Α, δεσμεύονται κατά τρόπο μη ειδικό γι' αυτό η περίσσεια τους δεν δημιουργεί μεγάλα προβλήματα τοξικότητας.

    Τα καροτενοειδή, γνωστά και ως προβιταμίνες Α, παρουσιάζουν τις ίδιες αντιοξειδωτικές ιδιότητες με τη βιταμίνη Α, έχοντας όμως παράλληλα και τα ίδια προβλήματα τοξικότητας ,,,,,. Παρ' όλα αυτά επειδή περιέχονται σε μεγάλο αριθμό τροφίμων, τα τελευταία χρόνια, γίνεται έντονη προσπάθεια ποιοτικού και ποσοτικού προσδιορισμού τους ,. Η απομόνωση τους και η μελέτη τους έγινε αντικείμενο ευρυτάτων μελετών και ο αριθμός τους σήμερα μαζί με τα ισομερή της πολυενικής αλυσίδας ξεπερνά τα 500.

    Αλλοιώνονται όμως, πάρα πολύ εύκολα κατά την κατεργασία των τροφίμων, κυρίως παρουσία οξυγόνου και φωτός. Επίσης τα καροτενοειδή μετατρέπονται εύκολα από cis σε trans ισομερή παρουσία φωτός, ιωδίου και οξέων.

    Έτσι γίνεται κατανοητό γιατί τα τρόφιμα χάνουν σημαντικά ποσοστά των προϊόντων αυτών, κυρίως όταν υπόκεινται σε κατεργασίες θερμάνσεως, ξηράνσεως, αποθηκεύσεως κ.λ.π. με αποτέλεσμα να μειώνεται ουσιαστικά ο προστατευτικός αντιοξειδωτικός ρόλος των ενώσεων αυτών, πάνω στους λειτουργικούς ιστούς, ενάντια σε ευαισθητοποιητές όπως η χλωροφύλλη, το ατομικό οξυγόνο και οι ελεύθερες ρίζες.

    Για να καλυφθούν λοιπόν, αυτές οι απώλειες αλλά και για να αυξηθεί η πρόληψη κατά του καρκίνου επιβάλλεται η προσθήκη καροτενοειδών ή βιταμίνης Α στη διατροφή μας. Όμως υπάρχει το πρόβλημα της τοξικότητας, που αναφέρθηκε παραπάνω, το οποίο περιορίζει πάρα πολύ την δυνατότητα αυτή.

    Στην Ελλάδα από πολύ παλιά καλλιεργείται ο κρόκος (Crocus sativus L.) που τα στίγματα του περιέχουν σημαντικές ποσότητες υδατοδιαλυτών καροτενοειδών των οποίων η δομή αποτελείται από μια πολυακόρεστη αλυσίδα έχοντας στα δύο άκρα γλυκοζυλεστέρες, συγχρόνως έχουν ένα χαρακτηριστικό άρωμα με ιδιαίτερη επίσης γεύση, γι' αυτό χρησιμοποιείται ως άρτυμα στα φαγητά.

    Παρόλο που παράγεται στην περιοχή της Κοζάνης το προϊόν αυτό πολύ λίγο χρησιμοποιείται στην Ελληνική κουζίνα και βιομηχανία τροφίμων, ενώ είναι ευρύτατα γνωστό στον υπόλοιπο Ευρωπαϊκό χώρο ως saffron ή safran. Σχεδόν όλη η παραγωγή αυτού του προϊόντος εξάγεται αποκομίζοντας σημαντικό συνάλλαγμα για τη χώρα μας.

    Aναμένεται όπως και στην περίπτωση του all-trans και 13-cis ρετινοϊκού οξέος, τα παράγωγα των γλυκοζυλεστέρων της κροκετίνης να εμφανίζουν μειωμένη τάση συσσώρευσης στο ήπαρ χωρίς να χάνουν τίποτα από τις αντικαρκινικές και διαφοροποιητικές τους ιδιότητες.

  • 2.2. Αναστολή του πολλαπλασιασμού και προαγωγή της διαφοροποιήσεως καρκινικών κυττάρων της σειράς Κ562 από συστατικά του κρόκου και ημιφυσικών παραγώγων τους,
  • Μελετήθηκε in vitro η δράση των καροτενοειδών του κρόκου σε κύτταρα της σειράς Κ562 τα οποία ελήφθησαν από ασθενή με χρόνια μυελογενή ερυθρολευχαιμία. Η βιολογική μελέτη in vitro των φυσικών υδατοδιαλυτών καροτενοειδών του κρόκου (κροκίνες CRCs) και του παράγωγου αυτών διμεθυλκροκετίνης (DMCRT), έδειξε ότι αναστέλλουν τον πολλαπλασιασμό και αλλά προάγουν μερικώς την διαφοροποίηση καρκινικών κυττάρων της σειράς Κ562. Επιπλέον έγινε σύγκριση της δράσης των καροτενοειδών του κρόκου με τις παρακάτω ουσίες:

     

     

     

  • Σχήμα 2. Συντακτικοί τύποι των κροκινών-CRCs, της διμεθυλκροκετίνης (DMCRT), του all-trans-β-καροτενίου, του tigason και της αιμίνης.
    1. Αll-trans β-καροτένιο (Aldrich Chemical Company).
    2. Tigason ή Εtretinate, αρωματικό ανάλογο του ρετινοϊκού οξέος συνθετικής προελεύσεως (Hoffman-La Roche).
    3. Αιμίνη ή χλωριούχος σιδηροπρωτοπορφυρίνη είναι προϊόν της αιμοσφαιρίνης

    Η σύγκριση έδειξε ότι τα συστατικά του κρόκου πλεονεκτούν, ως προς το all-trans-β-καροτένιο, λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός ότι δεν είναι πρόδρομες ενώσεις της βιταμίνης Α. Στις άλλες περιπτώσεις το συνθετικό ανάλογο των ρετινοειδών tigason (etretinate) παρουσιάζει μόνο κυτταροστατική δράση στην σειρά Κ562, ενώ η αιμίνη αναπτύσσει την πιο έντονη διαφοροποιητική δράση, όπως αναμένονταν. Από τη σύγκριση της δομής των παραπάνω ενώσεων φαίνεται ότι η βιολογική τους δράση (αντικαρκινική και διαφοροποιητική) οφείλεται σε εντοπισμένο και ανάλογο τμήμα των μορίων αυτών.

     

  • 2.3. Αναστολή του πολλαπλασιασμού και προαγωγή της διαφοροποιήσεως καρκινικών κυττάρων της σειράς HL60 από συστατικά του κρόκου και ημιφυσικών παραγώγων τους,
  • Η μελέτη της αναστολής του πολλαπλασιασμού και της προαγωγής της διαφοροποιήσεως καρκινικών κυττάρων της σειράς HL60,,, τα οποία ελήφθησαν από ασθενή με χρόνια προμυελογενή λευχαιμία έδειξε ότι τα καροτενοειδή του κρόκου, σαν μείγμα κροκινών (CRCs) αλλά κυρίως σαν καθαρά ανάλογα τους, CRT και DMCRT, είναι πολύ αποτελεσματικά. Παρατηρήθηκε μείωση του ρυθμού πολλαπλασιασμού, και προαγωγή της διαφοροποιήσεως των λευχαιμικών κυττάρων HL-60.

    Από τη σύγκριση της βιολογικής δράσης τους με το All-trans ρετινοϊκό οξύ (ATRA), (Sigma, St Louis, MO, USA), θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αυτός ο τύπος των φυσικών καροτενοειδών του Crocus sativus L. και ειδικά τα καθαρά παράγωγα τους έχουν μια συγκρίσιμη βιολογική δραστικότητα με αυτή του ATRA και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σαν εναλλακτικοί αντικαρκινικοί παράγοντες στην χημειοθεραπεία του καρκίνου, από μόνα τους ή σε συνδυασμό με άλλες χημικές ουσίες των οποίων είναι γνωστή η αντικαρκινική τους δράση, με στόχο τη μείωση της τοξικότητας τους.

    Συμπερασματικά η in vitro μελέτη της βιολογικής δραστικότητας των καροτενοειδών του κρόκου έδειξε ότι αναστέλλουν τον πολλαπλασιασμό αλλά ταυτόχρονα διαφοροποιούν τα καρκινικά κύτταρα των σειρών K562 και HL60. Τα αποτελέσματα ήταν ανάλογα με αυτά εμπορικών σκευασμάτων της ίδιας χημικής οικογένειας (Etretinate, ATRA).

     

    Σχήμα 3. Οι χημικές δομές των ημιφυσικών (DMCRT, CRT) και φυσικών (CRCs) καροτενοειδών του Crocus sativus L. και του all-trans ρετινοϊκού οξέος (ATRA).

    Τα αποτελέσματα των παραπάνω ερευνών μπορούν να ανοίξουν νέους δρόμους για την καλύτερη αξιοποίηση του φυσικού αυτού προϊόντος.